Klimatoloji: İklim Elemanları-Yağışlar (Ders Notu)

 

4.5. Yağışlar

Sis ve bulutu oluşturan, 0.001 ile 0.040 mm. çapındaki çok küçük su tanecikleri birleşerek veya üstlerine eklenen yeni yoğunlaşma ile 0.5 mm den daha büyük olup ağırlaşınca, bulutlardaki dikey hava hareketlerine üstün gelip düşmeye başlarlar. İşte atmosfer içinde kısa veya uzun bir yol kat ederek yere düşen bu yoğuşma tanelerine yağış denir. Katı veya sıvı olabilir. Bulutlardan doğar. Çiğ ve kırağı v.s. Havadan yere aktarılan su olduğu için bunlar da yağış olarak kabul edilirler.

Bulut içindeki su tanelerinin birleşmesi ve büyümesinin çeşitli nedenleri vardır:

-Dikey hareketler

-Yere düşmesi sırasında ki çarpışmalar

-Tanelerin + ve – elektrik yükleri

Dikey hava hareketlerinin zayıf olduğu yerlerde bulut çok yoğun ve sıcaklık düşük olsa bile taneler birleşip yağış olmaz.

Dikey hava hareketleri güçlü ise hızlı yükselme ile meydana gelen yoğunlaşma sonucunda taneler büyür ve sağanak diye adlandırdığımız yağışlar oluşur. Bu tip yağışlarda tane büyüklüğü 4-5mm.yi bulur. Daha büyük yağış taneleri yoktur. Bu büyüklükte bir yağmur tanesi 8 m/s hızındaki bir yükselmeye üstün gelebilir. Bu yağışlar önce iri taneler, sonra normal ve sonunda çiseleme şeklinde görülürler.

Kararlılık ve Kararsızlık

Hava kütlelerinde diğer önemli bir ortak özellikte kütlenin kararlı veya kararsız olma durumudur. Bu özellikte aslında diğer iki özellik olan sıcaklık ve nemin etkisi altında karakterini belirler.

Kararlı hava kütleleri, özelliğini uzun süre koruyan, dış etkiye karşı büyük değişiklik göstermeyen ve durgun nitelikteki istikrarlı hava kütleleridir.

Kararsız hava kütleleri ise, dış etkilerle özelliğini hemen kaybeden, kısa sürede değişkenlik gösteren, bir daha eski konumuna gelmeyen karışık hava olaylarının görüldüğü fırtınalı, orajlı, yağışlı hava

4.5.1.Yağış Türleri ve Etkileri

Atmosferdeki su buharının yoğunlaşarak sıvı ya da katı biçimde yeryüzüne düşmesine yağış denir. Başlıca yağış türleri şunlardır:

1. Çiy: Havadaki su buharının soğuk zeminler üzerinde, su tanecikleri şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur. Özellikle bahar aylarında görülür.

2. Kırağı: Havadaki su buharının soğuk cisimler üzerinde, 0°C den düşük sıcaklıklarda kristaller şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur. Sonbahar aylarında ya da kış başlarında görülür.

3. Kırç: Havadaki su buharının çok soğumuş ağaç dalları, tel, saçak, vb. cisimler üzerinde yoğunlaşarak buz tabakası haline gelmesidir. Kırağıdan ayrılan yönü, kristallerin üst üste yığılarak buz tabakası haline gelmesidir.

4. Yağmur: Bulutu oluşturan su taneciklerinin büyümesiyle oluşan su damlalarıdır. Yoğunlaşmanın devam etmesi ile ağırlığı artan su damlaları yağış şeklinde yere düşer.

5. Kar: Su buharının, yükseklerde 0°C altında yavaş yavaş yoğunlaşmasıyla oluşan buz kristalleri yere düşer. Bu tür yağışlara kar denir.

6. Dolu: Hava sıcaklığının birden bire ve büyük ölçüde azalması sonucu yağmur damlaları donarak buz parçacıkları halinde yere düşer. Bu yağışlara da dolu denir.

• Bir yere düşen yağmur miktarı plüviyometre denilen aletle ölçülür. Kar halindeki yağışların miktarı da su olarak hesaplanır. Bu yolla bulunan yağış miktarı 1 m2 ye düşen suyun cm veya mm cinsinden yüksekliğiyle ifade edilir. Toplam yağışın mevsimlere dağılışına ise yağış rejimi denir.
• NOT1:Çiğ, kırağı ve kırç günlük sıcaklık farklarının yüksek olduğu ilkbahar ve sonbahar aylarında görülür. Çiğ en çok ilkbaharda, kırağı ve kırç ise sonbaharda gerçekleşir.
• NOT2:Havanın yerden soğumasıyla çiğ, kırağı ve kırç, yükselerek soğumasıyla da yağmur kar ve dolu yağışları oluşur.

4.5.2.Oluşum Nedenlerine ve Yerlerine Göre Yağışlar

A. Yamaç Yağışları (Orografik Yağışlar)

Nemli hava kütlelerinin, yatay yönde hareket ederken dağ yamaçlarına çarparak yükselmesi ve soğuması sonucu oluşan yağışlardır.

Dünya'da en çok, Güneydoğu Asya'da, Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarında, Amerika'nın kayalık dağlarında, özellikle Sierra - Nevara Dağları'nın kuzeye bakan yamaçlarında ve sıcak kuşaktaki karaların doğu kıyılarında görülür. Türkiye'de ise, Toroslar'ın güneybatıya, Karadeniz Dağları ile Istrancalar'ın kuzeye bakan yamaçlarında fazlaca görülür.

Hava kütleleri yamaç boyunca yükselirken en fazla yağışı 500 - 1000 m yükseltiler arasına bırakırlar. Yükselti arttıkça (1000 m lerden sonra) mutlak nem azaldığı için yağış da azalır.

B. Konveksiyonel Yağışlar (Yükselim Yağışları)

Güneşli ve rüzgarsız günlerde ısınan hava yükselerek soğur. Belli bir yükseltiden sonra nemin yoğunlaşması ile yağış meydana gelir.

Dünya'da en çok, Ekvatoral bölgede rastlanır. Ülkemizde ise, İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbaharda görülen yağışlar konveksiyonel yağışlardır. Bu yağışlar halk arasında kırkikindi yağışları olarak bilinir.

C. Cephe Yağışları (Frontal Yağışlar)

Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında meydana gelen yağışlardır.

Dünya'da en çok, Orta kuşakta ve 60° enlemleri civarında görülür. Türkiye'de, özellikle kış mevsiminde görülen yağışların çoğu cephesel kökenlidir.

Kış mevsiminde, kutuplardan kaynaklanan soğuk hava ile Ekvatoral bölgeden kaynaklanan sıcak hava kütleleri Akdeniz üzerinde karşılaşırlar. Böylece Akdeniz tali cephesi meydana gelir. Cephe boyunca da yağışlar görülür. Anadolu üzerinde de, Sibirya yüksek basıncı ile İzlanda alçak basıncı ve Asor yüksek basıncına bağlı cephe yağışları görülür.

.