Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi (Ders Notu)
6.2.1. Giriş ve Tarihçe
Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi'nin temelleri 1938 yılında Baldwin, Kellogg ve Thorp tarafından atılmıştır. Bu sistem, 1949 yılında gözden geçirilerek Zonal, İntrazonal ve Azonal toprak kategorileri oluşturulmuştur. Ancak dünya genelinde birlik sağlanması ve eski sistemdeki bazı güçlüklerin aşılması amacıyla 1975 yılında son şekli verilen "Toprak Taksonomisi" (Soil Taxonomy) geliştirilmiştir.
6.2.2. Sistemin Yapısı ve Kategorileri
Bu sınıflandırma sistemi hiyerarşik bir yapıya sahiptir ve toplamda 6 kategoriden oluşur. Bu kategoriler yukarıdan aşağıya (genelden özele) şu şekildedir:
• Ordo (Takım): En yüksek kategori olup 12 sınıftan oluşur.
• Altordo
• Büyük Grup
• Alt Grup
• Familya
• Seri: En alt kategori olup genellikle ilk tanımlandıkları yerin ismini alırlar.
6.2.3. Terminoloji ve İsimlendirme
Sistemde karışıklığı önlemek için Latince ve Yunanca kökenli, hatırlatıcı çağrışımlar yapan tamamen yeni bir isimlendirme tercih edilmiştir. Örneğin, "genç" topraklar için "recent" kelimesinden türetilen Ent eki, "kurak" topraklar için "arid" kökünden gelen id eki kullanılır.
6.2.4. Temel Toprak Grupları (12 Ordo)
Amerikan sistemine göre topraklar, gelişim süreçlerine ve horizon özelliklerine göre12 ana ordoya ayrılır:
1. Entisoller: Çok yeni oluşan, horizonlaşması olmayan genç topraklardır.
2. Inceptisoller: Horizonlaşmanın yeni başladığı, Entisollere göre biraz daha ileri gelişim gösteren topraklardır.
3. Aridisoller: Bitkiler için yeterli nemden yoksun, kurak bölge topraklarıdır.
4. Mollisoller: Yumuşak, koyu renkli, organik maddece zengin step ve preri topraklarıdır.
5. Spodosoller: İğne yapraklı ormanlar altında oluşan, asitleşmiş ve sertleşmiş B horizonuna sahip podzolik topraklardır.
6. Alfisoller: Kil birikiminin olduğu, baz doygunluğu yüksek verimli orman topraklarıdır.
7. Ultisoller: Aşırı yıkanmış, bazlarca fakir ve ileri derecede ayrışmış tropikal/subtropikal topraklardır.
8. Oxisoller: Demir ve alüminyum oksitlerce zengin, mineral ayrışmasının en üst safhada olduğu tropikal bölge topraklarıdır.
9. Vertisoller: Mevsimsel olarak şişen ve büzülen, kurak dönemde derin çatlaklar oluşturan ağır killi topraklardır.
10. Histosoller: Bataklık ve sazlık alanlarda bitki artıklarının birikmesiyle oluşan organik topraklardır.
11. Andisoller: Volkan külleri ve camları üzerinde gelişen topraklardır.
12. Gelisols: 100-200 cm derinlikte sürekli donmuş tabaka (permafrost) içeren topraklardır.
--------------------------------------------------------------------------------
Amerikan Toprak Sınıflandırma Sistemi'ni devasa bir adres sistemine benzetebiliriz. Ordo (Takım), toprağın hangi "ülkede" (genel iklim ve oluşum şartları) olduğunu söylerken; Seri seviyesine inildiğinde toprağın tam "kapı numarası" (spesifik fiziksel ve kimyasal özellikleri) belirlenmiş olur. Bu hiyerarşi sayesinde bilim insanları dünyanın herhangi bir yerindeki toprağın kimlik kartını kolayca çıkarabilir.
Bu sınıflamalar, toprağın tarımsal verimliliğini, ekosistem rolünü ve paleoklimatik yorumlarını belirler. Fosil topraklar (paleosol), geçmiş iklimleri anlamada kullanılır.