PROF.DR. SABRİ KARADOĞAN-DERSLER

  5. Birikim Şekilleri (Depolama) Buzullar, aşındırma süreçlerinde kopardıkları materyalleri (kaya parçaları, çakıl, kum, kil) taşır ve erime bölgelerinde biriktirir. Bu birikintilere genel olarak "moren" (till) denir. Birikim şekilleri, buzulun erime (ablasyon) hızı, su akışı ve topoğrafya gibi faktörlere bağlı olarak oluşur. Buzullar, aşındırma kadar birikim yoluyla da yeryüzünü şekillendirir; bu şekiller, geçmiş buzul dönemlerinin (Pleistosen) iklim rekonstrüksiyonunda önemli kanıtlardır. Birikim süreçleri iki ana gruba ayrılır: Buzulun doğrudan bıraktığı tabakalaşmamış depolar (morenler) ve erime sularının etkisiyle oluşan tabakalaşmış depolar (fluvioglasiyal). Aşağıda bu gruplar detaylı olarak ele alınmıştır. 5.1.Tabakalaşmamış Depolar (Morenler) Buzulun doğrudan taşıyıp bıraktığı, heterojen (farklı boyutlarda) ve tabakalaşmamış (düzensiz) yığınlardır. Malzeme, buzulun tabanında, kenarlarında veya üstünde taşınır ve erimeyle bırakılır. Morenler, buzulun ...

  4. Aşınım Şekilleri (Erozyon) Buzullar, yeryüzünü şekillendiren güçlü ajanlardır ve aşındırma süreçleri yoluyla zemin üzerinde kalıcı izler bırakırlar. Buzul aşındırması temel olarak iki yöntemle gerçekleşir: Törpüleme/Zımparalama (Abrasion) : Buzulun tabanında taşıdığı kaya parçaları, ana kayayı çizerek, cilalayarak ve törpüleyerek aşındırır. Bu süreç, buzulun hareketi sırasında tabandaki materyalin zemine sürtünmesine bağlıdır. Oyma/Sökme (Plucking/Quarrying) : Buzul tabanındaki su, kayalardaki çatlaklara sızar, donar ve genişleyerek kayaları yerinden söker. Bu yöntem, buzulun kendi kütlesi ve basıncıyla zemini oymasını sağlar. Bu aşındırma süreçleri, küçük ölçekli mikro şekillerden büyük ölçekli makro şekillere kadar çeşitli jeomorfolojik formlar yaratır. Aşağıda bu şekiller detaylı olarak ele alınmıştır. 4.1.Küçük Şekiller (Mikro Aşınım Şekilleri) Buzulun hareket yönünü ve gücünü gösteren en temel izlerdir. Genellikle dirençli anakayalar üzerinde be...

  5. Topoğrafik Şekiller Kurak ve yarıkurak bölgelerde topoğrafik şekiller , rüzgarın aşındırma (deflasyon ve korrazyon) etkileriyle birlikte fiziksel/kimyasal çözülme ve nadir sel olaylarının katkısıyla oluşur. Bu şekiller genellikle aşınım ve birikim olmak üzere ikiye ayrılır; aşınım şekilleri, kurak manzaraların en karakteristik unsurlarını temsil eder. 5.1.Aşınım Şekilleri Yardanglar Orta Asya kökenli Türkçe bir terim olan yardanglar, hakim rüzgar yönüne paralel uzanan, düzensiz "U" profilli oluklar ve keskin sırtlardan oluşan yapıdır. Yükseklikleri birkaç santimetreden birkaç metreye, genişlikleri ise daha küçük boyutlarda değişir. Yumuşak tortul tabakalar (eski göl diplerinde çökelmiş killer, miller ve sertleşmemiş kumlar) üzerinde korrazyonla gelişir; rüzgarın seçici aşındırması sonucu ortaya çıkar. Şahit Kayalar (Zeugen) ve Mantar Kayalar (Gur) Yatay tabakalı arazilerde farklı dirençteki katmanların seçici aşınmasıyla oluşur; sadece rüzgarı...

  1. Genel Özellikler ve Alan Dağılımı Kurak ve yarıkurak bölgeler, Dünya karalarının önemli bir kısmını kaplar. Geçmiş jeolojik dönemlerde değişiklikler göstermiş olsa da, günümüzde karalar üzerinde yaklaşık 48 milyon km²'lik bir alan kurak ve yarıkurak sahalardan oluşur (De Martonne'ye göre). Bu alanların içinde tam areik bölgeler (gerçek çöller) dünya karalarının yaklaşık %17'sini kapsar. Dünyadaki başlıca çöl alanları şunlardır: Sahra Çölü (Afrika) Arabistan Çölü Gobi Çölü (Asya) Kalahari Çölü (Afrika) Atacama Çölü (Güney Amerika) Sonora Çölü (Kuzey Amerika) Taklamakan, Karakum ve Kızılkum Çölleri (Orta Asya) Çöllerin oluşumunda üç ana faktör rol oynar: Subtropikal Yüksek Basınç: Sahra, Kalahari, Arabistan, Atacama ve Sonora çölleri bu şekilde oluşmuştur. Denizden Uzaklık ve Yerşekilleri: Kapalı havzalarda hava kütlelerinin girememesi nedeniyle Gobi, Taklamakan, Karakum ve Kızılkum çölleri gelişmiştir. Soğuk Su A...

  6. Kıyı Tipleri Kıyılar, jeomorfolojik oluşum süreçlerine, topoğrafik özelliklere, iç ve dış kuvvetlere göre çeşitli tiplere ayrılır. Bu sınıflandırma, kıyıların nasıl şekillendiğini anlamak için önemlidir. Genellikle aşınma, birikim, tektonik hareketler, buzul etkinlikleri veya biyolojik faktörler gibi unsurlar etkili olur. Fiyordlu Kıyılar Skayerli Kıyılar Rialı Kıyılar Haliçli Kıyılar Kalanklı Kıyılar Limanlı Kıyılar Setli veya Lidolu Kıyılar Delta Kıyıları Boyuna Yapılı Kıyılar Enine Yapılı Kıyılar Verev Yapılı Kıyılar Volkanik Kıyılar Mercan veya Resif Kıyıları Fiyordlu Kıyılar Fiyordlu kıyılar, buzul vadilerinin deniz seviyesi yükselmesi (transgresyon) sonucu deniz tarafından işgal edilmesiyle oluşur. Dar, derin ve U şeklinde vadilerle karakterizedir; duvarlar dik ve yüksek olur. Buzul aşındırmasının izlerini taşır, genellikle soğuk iklim bölgelerinde görülür. Özellikleri: Uzun girintiler, sarp yamaçlar, der...

  3.2.Birikim Şekilleri Birikim Platformları (Birikim Düzlükleri) Dalga ve çeşitli akıntılarla kıyıdaki kırıntılı (detritik) unsurların kıyı açığına nakledilip abrazyon platformunun dış kenarında yığılmalarıyla oluşan düzlüklerdir.. Plajlar Falezlerin önünde ince şeritler şeklinde, kıyı ovalarının kenarlarında ise daha geniş alanlar halinde yer alan birikim şekilleridir. Kıyı çizgisi boyunca uzanan bu şekiller kum ve/veya çakıllardan meydana gelmekte olup, bu unsurların asıl kaynağını akarsular tarafından karadan kıyıya taşınan alüvyonlar oluşturur. Ayrıca, kaya düşmesi, göçme ve heyelan gibi kütle hareketleri sonucu falezlerin eteğine düşerek dalgaların etkisine giren kütleler ile kıyıda yer alan çöllerden rüzgarlarla taşınan malzeme plajları meydana getirir. Plajları oluşturan irili ufaklı bu unsurlar, dalgalar tarafından ileri geri hareket ettirildikleri gibi, kıyı çizgisine paralel olarak vana doğru da hareket ettirilirler. Dalga hareket yolunun kıy...

  5.Biyoerozyon Şekilleri Biyoerozyon, kıyı jeomorfolojisinde önemli bir süreçtir ve canlı organizmaların (hayvanlar, bitkiler ve mikroorganizmalar) kayaçları doğrudan aşındırarak oluşturduğu küçük ölçekli yer şekillerini ifade eder. Bu süreç, özellikle detritik malzeme (kum, çakıl, blok gibi) bulunmayan derin ve kayalık kıyılarda etkili olur. Burada dalgaların mekanik aşındırma (korazyon) için yeterli malzemesi olmadığından, biyolojik ajanlar devreye girer. Biyoerozyon, mekanik (örneğin otlama veya kazma), kimyasal (asit salgılama) veya her ikisinin kombinasyonu yoluyla gerçekleşir. Tropik bölgelerde daha yoğun olsa da, kutuplara yakın soğuk sularda da görülür ve genellikle kireçtaşı gibi karbonatlı kayalarda hızlı ilerler (yılda ≥1 mm erozyon oranıyla). Örneğin, 2 metre genişliğinde bir kaya havuzu veya 1 metre derinliğinde bir çentiğin oluşması 1000 yıldan fazla sürebilir, bu da kıyıların uzun süreli stabilitesini gösterir. Biyoerozyon yapan başlıca canlılar arasında ga...

  4.Kıyılardaki Jeomorfolojik Gelişim Kıyılar, statik yapılar değildir; jeolojik zaman ölçeğinde sürekli bir evrim sürecinden geçerler. Bu süreç, aşınım (yıkım) ve birikim (yapım) kuvvetlerinin etkileşimiyle şekillenir ve deniz seviyesi değişimleri (östatik hareketler) gibi faktörlerden derinden etkilenir. Östatik hareketler, transgresyon (deniz ilerlemesi) ve regresyon (deniz gerilemesi) olarak kendini gösterir. Örneğin, günümüz kıyılarının çoğu, yaklaşık 4-5 bin yıl önce sona eren Flandriyen transgresyonu (deniz seviyesi yükselmesi) sonrası "gençlik" evresindedir. Bu evrede kıyılar dinamik olup, girinti-çıkıntılar belirgindir ve şekillenme hızlı devam eder. Jeomorfolojik gelişim, kıyı tipine göre farklılık gösterir: Yüksek kıyılar (dik ve kayalık, aşınım ağırlıklı) ve alçak kıyılar (düz ve sığ, birikim ağırlıklı). Bu gelişim, A. Strahler'ın (1960) modeline göre evrelere ayrılır: Başlangıç, gençlik, olgunluk ve yaşlılık. 4.1.Yüksek Kıyılardaki Jeomorfoloji...

  Kıyı Şekilleri AŞINIM ŞEKİLLERİ 1-Falezler (Yalıyarlar) 2-Abrazyon Platformları (Dalga Aşınım Düzlükleri) 3-Asılı vadiler (Vallause’ler) BİRİKİM ŞEKİLLERİ 1-Birikim Platformları (Birikim Düzlükleri) 2-Plajlar 3- Kıyı Okları ve Kıyı Kordonları 4- Tombololar 5- Deltalar 6- Resifler 7- Kıyı Kumulları 3.1.Aşınım Şekilleri Falezler (Yalıyarlar, Cliffs) Deniz ve göllerin kenarlarında bulunan ve dalga aşındırmasına bağlı olarak meydana gelmiş bulunan dikliklerdir. Bununla birlikte, deniz ve göllerin kenarlarında görülen bütün diklikler dalga aşındırmasına bağlı olarak meydana gelmemişlerdir. Örneğin tektonik hatlara bağlı olarak oluşmuş dalga aşındırması dışında şekillenmiş dikliklere sözde falez veya yalancı falez denilmektedir. Ayrıca, fırtınalı zamanlarda bile dalgaların erişemediği, yani iyice gerilemiş ve dalga aşındırmasının etkisi dışında kalmış falezler de bulunmaktadır. Bu falezlere ise ölü falez denilmektedir. Bun...

 Kıyı denilen kesim büyük ölçüde deniz ile karanın kontak halinde bulunduğu alandır. Bu alan zaman içerisinde değişikliklere uğramıştır. Geçmiş jeolojik dönemlerde çeşitli östatik hareketlerden , günümüzde dalga, akıntılar ve med-cezir (gel-git) gibi olaylardan etkilenmektedir. Östatik hareketler deniz seviyesinde meydana gelen değişmeler sonucunda transgresyon ve regresyon olarak ortaya çıkar. Östatik hareketlerin nedenleri ise çok değişiktir. Klimatik nedenlerle ilişkili olarak ortaya çıkabilir (Klima östatizm). Okyanus tabanlarındaki tortulanmaya bağlı olarak gelişebilir (Sedimanto östatizm). Tektonik hareketlere bağlı olarak meydana gelebilir(Tektono östatizm). Kıyı denilen alan bir çizgi değildir. Çok gerilere veya deniz altında açıklara kadar görülebilen bir zon halindedir. Kıyı alanları denizin veya su kütlesinin bir şekillendirici etkisi altında gelişmekle beraber kuşkusuz kıyıların şekillenmesinde sadece deniz veya gölün değil, karanın özellikleri ...