Göllerin Sınıflandırılması: Yapay Göller ve Kriptodepresyonlar (Ders Notu)
4.3.2. İnsan Tasarımı: Yapay Göller ve Barajlar
Doğal süreçlerin yanı sıra, insanlar da akarsu sistemlerine müdahale ederek göller oluşturur. Yapay göller ya da baraj gölleri; enerji üretimi, sulama, içme suyu temini ve taşkın kontrolü gibi amaçlarla akarsu vadilerinin önlerine insanlar tarafından setler inşa edilmesiyle oluşturulan su kütleleridir.
Anadolu'da Roma ve Osmanlı dönemlerinden kalma bentler bulunsa da, modern ve yüksek baraj yapımı Cumhuriyet Dönemi'nde büyük bir hız kazanmıştır. 2013 yılı itibarıyla Türkiye'de 773 adet baraj ve 1246 adet göletin işletmeye açıldığı bilinmektedir ve bu sayı artmaya devam etmektedir.
Türkiye'nin önemli akarsuları üzerindeki başlıca baraj gölleri şunlardır:
- Fırat: Atatürk, Keban, Karakaya
- Kızılırmak: Hirfanlı, Altınkaya
- Yeşilırmak: Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu
- Sakarya: Hasan Polatkan, Gökçekaya
- Manavgat: Oymapınar
- Ceyhan: Aslantaş
- Seyhan: Seyhan
- Büyük Menderes: Adıgüzel, Kemer
- Gediz: Demirköprü
Doğal süreçlerin yanı sıra insan müdahalesi de göllerin varlığını ve zamanla yok oluşunu doğrudan etkileyen bir faktördür.
4.4. Gizli Derinlikler: Kriptodepresyonlar
Kriptodepresyon, bir gölün tabanının deniz seviyesinden daha aşağıda bulunması durumunu ifade eden teknik bir terimdir. Dünya'daki en bilinen örnekler arasında tabanı deniz seviyesinin 394 metre altında olan Lût Gölü ve 28 metre altında olan Hazar Denizi bulunur. Türkiye'de de bu özelliğe sahip göller vardır. Sapanca Gölü'nün yüzeyi deniz seviyesinin üzerinde olmasına rağmen, 53 metrelik maksimum derinliğinin 23 metresi deniz seviyesinin altına iner. Bu durum, Sapanca Gölü'nü bir kriptodepresyon yapar.
Tüm görkemlerine rağmen göller, jeolojik zaman ölçeğinde geçici unsurlardır. Belirli bir ömürleri vardır ve zamanla çeşitli nedenlerle ortadan kalkabilirler. Gölleri yok edebilecek başlıca süreçler arasında akarsuların taşıdığı materyallerle dolması (Siltasyon), iklimdeki kuraklaşmaya bağlı buharlaşmanın artması (İklim Değişikliği), aşırı besin birikimi (Ötrofikasyon) ve çanağın ortadan kalkmasına neden olan tektonik hareketler bulunur. İklimdeki kuraklaşmanın en tipik örneklerinden biri Tuz Gölü'dür. Yüzölçümü yaz aylarında %85'ten fazla küçülerek adeta bir tuz çölüne dönüşebilmektedir.
