PROF.DR. SABRİ KARADOĞAN-DERSLER

 Türkiye, kuzeyde Karadeniz, kuzeybatıda Marmara Denizi, batıda Ege Denizi ve güneyde Akdeniz ile çevrili bir yarımada ülkesidir. Toplam kıyı uzunluğu yaklaşık 8.333 km'dir ve bu denizler, ülkenin coğrafi konumu nedeniyle stratejik, ekonomik ve ekolojik açıdan büyük önem taşır. Türkiye, üç kıtayı birbirine bağlayan boğazlar sayesinde (İstanbul ve Çanakkale Boğazları) küresel deniz ticaretinin kilit noktalarından biridir. Denizler, balıkçılık, turizm, enerji taşımacılığı ve biyoçeşitlilik açısından vazgeçilmezdir. Ancak, iklim değişikliği, kirlilik, aşırı avlanma ve jeopolitik gerilimler gibi tehditlerle karşı karşıyadır. 2025 itibarıyla, deniz seviyesi yükselişi ve ekosistem kaybı gibi sorunlar artmış olup, sürdürülebilir yönetim politikaları ön plana çıkmıştır. Türkiye'nin Denizlerinin Karşılaştırmalı Tablosu: A. Karadeniz Genel Özellikler : Antik Tetis Denizi'nin kalıntısı olan Karadeniz, Türkiye'nin kuzey kıyılarını 1.400 km boyunca kaplar. ...

  1. Giriş Dünya yüzeyinin yaklaşık %71'i sularla kaplıdır ve bu su kütlelerinin büyük çoğunluğunu okyanuslar ile denizler oluşturur. Bu sular, gezegenin su döngüsü, iklim düzenlemesi, oksijen üretimi ve biyoçeşitlilik açısından hayati öneme sahiptir. Okyanuslar ve denizler, toplam su hacminin %96,5'ini barındırır ve yeryüzündeki suyun büyük kısmı tuzludur. Okyanus : Kıtaları birbirinden ayıran, derinlikleri genellikle 2.000 metreyi aşan ve dünya su hacminin %97'sini kapsayan devasa tuzlu su kütleleridir. Okyanuslar, su döngüsü ve oksijen üretimi gibi hayati süreçlerde kritik rol oynar. Ayrıca, iklimi etkileyen akıntı sistemlerini barındırırlar (örneğin, termohalin dolaşımı). Deniz : Genellikle karalarla çevrili, okyanuslara bağlı ancak onlara göre daha küçük ve sığ (200-1.000 metre derinlik) su alanlarıdır. Denizler, nehir akışları nedeniyle daha değişken su özelliklerine sahip olabilir. Okyanus ve Deniz Arasındaki Temel Farklar (Karşılaştırma Tablosu):...

  1. Giriş ve Temel Kavramlar Glasyal jeomorfoloji, buzullar (glasiyeler) tarafından oluşturulan yeryüzü şekillerini inceler. Bu şekiller, günümüzdeki aktif (aktüel) buzulların eseri olabileceği gibi, geçmiş iklim dönemlerine (özellikle Pleistosen Buzul Çağı'na) ait fosil izler de olabilir. Yüksek enlemlerde (60° enlemlerden sonra) ve orta enlemlerde belirli yükseltilerde görülür. Ülkemizde hem güncel buzullar hem de Pleistosen izleri yaygındır. Buzullaşma Oranları Günümüzde : Dünya karalarının yaklaşık %10'u (15 milyon km²) buzullarla kaplıdır. Antarktika: 12.6 milyon km² Grönland: 1.7 milyon km² Pleistosen Döneminde : Dünya karalarının yaklaşık %30'u (45 milyon km²) buzullarla kaplıydı. Kuzey Amerika'nın %45'i Avrupa'nın %64'ü Asya'nın %17'si İklim Salınımlarının Nedenleri Buzul çağlarının oluşumunda etkili faktörler: Dünyanın eksen eğikliği ve yörünge değişimleri (Milankovitch döngüleri). Atm...

  4.3.2. İnsan Tasarımı: Yapay Göller ve Barajlar Doğal süreçlerin yanı sıra, insanlar da akarsu sistemlerine müdahale ederek göller oluşturur. Yapay göller ya da baraj gölleri; enerji üretimi, sulama, içme suyu temini ve taşkın kontrolü gibi amaçlarla akarsu vadilerinin önlerine insanlar tarafından setler inşa edilmesiyle oluşturulan su kütleleridir. Anadolu'da Roma ve Osmanlı dönemlerinden kalma bentler bulunsa da, modern ve yüksek baraj yapımı Cumhuriyet Dönemi'nde büyük bir hız kazanmıştır. 2013 yılı itibarıyla Türkiye'de 773 adet baraj ve 1246 adet göletin işletmeye açıldığı bilinmektedir ve bu sayı artmaya devam etmektedir. Türkiye'nin önemli akarsuları üzerindeki başlıca baraj gölleri şunlardır: Fırat: Atatürk, Keban, Karakaya Kızılırmak: Hirfanlı, Altınkaya Yeşilırmak: Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu Sakarya: Hasan Polatkan, Gökçekaya Manavgat: Oymapınar Ceyhan: Aslantaş Seyhan: Seyhan Büyük Menderes: Adıgüzel, Kem...

  4.3.1. Doğal Göller Doğal göller, yerkabuğunun milyonlarca yıllık hareketleri, ateş püsküren volkanlar, eriyen kayalar ve iklimin şekillendirici gücüyle ortaya çıkan eşsiz jeomorfolojik yapılardır. Her bir doğal göl, oluşumuna zemin hazırlayan jeolojik sürecin—tektonik bir çöküntü, volkanik bir patlama veya karstik bir erime—doğrudan bir ürünü olup, bu süreçlerin morfolojik izlerini taşır. Tektonik Göller: Yerkabuğunun Eserleri Tektonik göller, yer kabuğundaki düşey hareketler (faylanma, çökme) sonucu oluşan geniş çöküntü alanlarının (depresyonlar, grabenler) zamanla sularla dolmasıyla meydana gelir. Türkiye'nin aktif bir fay ağına sahip olması, bu tür göllerin oluşumu için uygun koşulları sağlamıştır. Ülkemizdeki başlıca tektonik göller, fay hatları boyunca belirli bölgelerde yoğunlaşmıştır. Hazar Gölü’nün Tektonik Yapısı Tuz Gölü Türkiye'nin ikinci büyük gölü olan Tuz Gölü, İç Anadolu'daki platolar arasına gömülmüş geniş bir tektonik çukurl...

  4.1. Giriş:Göl Nedir ve Neden Önemlidir? Göller, karalar üzerindeki durgun su kütleleri olmanın ötesinde, yeryüzünün milyonlarca yıllık jeolojik ve iklimsel geçmişini barındıran sessiz arşivlerdir. Her bir göl, içinde bulunduğu coğrafyanın tektonik hareketlerinden volkanik patlamalarına, iklimsel değişimlerinden insan müdahalelerine kadar uzanan karmaşık bir hikaye anlatır. Hidrografik bir bakış açısıyla bir gölü tanımlamak, onu basit bir su birikintisinden ayıran teknik ve bilimsel temellere dayanır. Bu temel tanım, göllerin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini inceleyen Limnoloji (göl bilimi) alanının çıkış noktasını oluşturur. Bir su kütlesinin 'göl' olarak tanımlanabilmesi için üç temel bilimsel kriteri karşılaması gerekir: 1. Denizle Bağlantısızlık: Göl çanağının okyanuslar veya denizlerle doğrudan bir bağlantısının bulunmaması gerekir. Bu, onu bir körfez veya lagünün belirli türlerinden ayırır. 2. Süreklilik: Su örtüsü mevsimsel olarak dara...

  6. Dünya Üzerindeki Buzulların Dağılışı 6.1. Grönland ve Antarktik İnlandsisleri Yeryüzündeki buzulların % 90’ını oluşturmaktadır. 6.2.Diğer Glasiyasyon Sahaları 6.2.1.Arktik Adalardaki Buzullar -İzlanda (Adanın 1/5’i buzullarla kaplı. En büyük buzulu Vatnajökul örtü buzulu oluşturmaktadır). -Jan Mayen Adası (İzlanda kuzeydoğusunda bir volkan konisi olan ada üzerinde görülür ve buzullar deniz seviyesine kadar sarkar) -Spitzberg takım adaları (Daha doğudaki bu adaların 4/5’i buzullarla kaplıdır). -Franz Josef takım adaları (80o kuzey paralelinin ötesinde bulunan bu adalar örtü glasiyeleriyle kaplıdır). - Novaya Zemlya takım adaları (Daha güneyde bulunan bu adaların 1/6’sı buzullarla örtülüdür). -Severnaya Zemlya takım adaları (Daha doğuda bulunan bu adalar plato karakterindeki ince bir örtü buzulu ile kaplıdır). 6.2.2.Amerika Buzulları -Alaska Kıyı Dağları (Önemli vadi (Hubbard glasiyesi) ve plato (Malaspina glasiyesi) buzulları gör...

  5. Birikim Şekilleri (Depolama) Buzullar, aşındırma süreçlerinde kopardıkları materyalleri (kaya parçaları, çakıl, kum, kil) taşır ve erime bölgelerinde biriktirir. Bu birikintilere genel olarak "moren" (till) denir. Birikim şekilleri, buzulun erime (ablasyon) hızı, su akışı ve topoğrafya gibi faktörlere bağlı olarak oluşur. Buzullar, aşındırma kadar birikim yoluyla da yeryüzünü şekillendirir; bu şekiller, geçmiş buzul dönemlerinin (Pleistosen) iklim rekonstrüksiyonunda önemli kanıtlardır. Birikim süreçleri iki ana gruba ayrılır: Buzulun doğrudan bıraktığı tabakalaşmamış depolar (morenler) ve erime sularının etkisiyle oluşan tabakalaşmış depolar (fluvioglasiyal). Aşağıda bu gruplar detaylı olarak ele alınmıştır. 5.1.Tabakalaşmamış Depolar (Morenler) Buzulun doğrudan taşıyıp bıraktığı, heterojen (farklı boyutlarda) ve tabakalaşmamış (düzensiz) yığınlardır. Malzeme, buzulun tabanında, kenarlarında veya üstünde taşınır ve erimeyle bırakılır. Morenler, buzulun ...

  4. Aşınım Şekilleri (Erozyon) Buzullar, yeryüzünü şekillendiren güçlü ajanlardır ve aşındırma süreçleri yoluyla zemin üzerinde kalıcı izler bırakırlar. Buzul aşındırması temel olarak iki yöntemle gerçekleşir: Törpüleme/Zımparalama (Abrasion) : Buzulun tabanında taşıdığı kaya parçaları, ana kayayı çizerek, cilalayarak ve törpüleyerek aşındırır. Bu süreç, buzulun hareketi sırasında tabandaki materyalin zemine sürtünmesine bağlıdır. Oyma/Sökme (Plucking/Quarrying) : Buzul tabanındaki su, kayalardaki çatlaklara sızar, donar ve genişleyerek kayaları yerinden söker. Bu yöntem, buzulun kendi kütlesi ve basıncıyla zemini oymasını sağlar. Bu aşındırma süreçleri, küçük ölçekli mikro şekillerden büyük ölçekli makro şekillere kadar çeşitli jeomorfolojik formlar yaratır. Aşağıda bu şekiller detaylı olarak ele alınmıştır. 4.1.Küçük Şekiller (Mikro Aşınım Şekilleri) Buzulun hareket yönünü ve gücünü gösteren en temel izlerdir. Genellikle dirençli anakayalar üzerinde be...

  5.2.Birikim Şekilleri Kurak ve yarıkurak bölgelerde birikim şekilleri , rüzgarın deflasyon ve taşıma süreçlerinin sonucu olarak ince taneli malzemelerin (kum, mil, toz) yeniden konumlandırılmasıyla oluşur; bu formasyonlar, aşınım şekillerinin aksine, malzemenin yığılmasıyla manzaraya hacim katar ve çöllerin dinamik yapısını belirler. Birikim genellikle hakim rüzgar yönünde gerçekleşir, bitki örtüsü veya topoğrafik engellerin etkisiyle şekillenir; kum birikimleri (kumullar ve örtüler) daha kaba taneli malzemeden, mil/toz birikimleri (lös ve lünetler) ise ince tozlardan meydana gelir. Bu şekiller, jeomorfolojik evrimin yanı sıra ekosistemlerin su tutma ve bitki yerleşimi açısından kritik rol oynar. 5.2.1. Kumdan Oluşan Birikim Şekilleri Rüzgarın taşıdığı kum tanelerinin birikmesiyle oluşan bu şekiller, çöllerin en ikonik unsurlarıdır; kum örtüleri düz ve geniş alanlar kaplarken, kumullar (dunes) daha yüksek ve karmaşık formlar yaratır. Kumullar genel olarak enine (tran...